Tillaga að ferð á Suðurnesin
Suðurnesin og Reykjanesskagi
koma á óvart með mörgum áhugaverðu stöðum og merkilegri sögu. Aðalvegir á Suðurnesjum eru með bundnu slitlagi og er auðvelt að fara um helstu staði á venjulegum bíl. Einnig eru margar gamlar þjóðleiðir varðaðar gulum stikum með GPS staðsetningu. Gefið hefur verið út gönguleiðakort sem er loftljósmynd af Reykjanesskaganum og eru gönguleiðirnar merktar með mismunandi litum línum inn á. Hægt er að fara yfir mjög áhugavert svæði á einum degi, en ef skoða á allt sem í boði er, þarf nokkra daga og enn fleiri ef á að ganga um hina undurfögru náttúru sem er rétt innan seylingar. 
Stutt frá höfuðborgarsvæðinu
Ef ekið er frá Reykjavík, er raunverulega komið til Suðurnesja rétt eftir álverið í Straumsvík, en skilti gefa það til kynna. Mjög fallegar fjörur eru í Hvassahraunslandinu sem gaman er að ganga um, en eins og nafnið gefur til kynna er betra að fara varlega og vera í góðum gönguskóm.
Í stað þess að „bruna suður“ eftir hinni frábæru tvöföldu Reykjanesbraut, væri tilbreyting að kynnast Vatnsleysuströnd betur og aka rólega eftir sveitaveginum þar. Eins og manni myndi detta strax í hug hljóti nafnið á strönd þessari vera sökum vatnsleysis í venjulegum skilningi orðsins, en það er öðru nær. Nafnið er tilkomið vegna vatnaleysinga; víða á fjörum rennur fram ferskt vatn úr heiðinni.
Fyrstir eru bæirnir Stóra-Vatnsleysa og Minni-Vatnsleysa. Þar er á Stóru Vatnslelysu fiskeldi í eigu Íslandsbleikju. Á Minni Vatnsleysu er eitt stærsta svínabú landsins. Næst er eyðibýlið Flekkuvík , en í Landnámu er sagt að þar hafi búið kona að nafni Flekka sem var náskyld Ingólfi Arnarsyni. Leiði Flekku er í túnjarðinum með rúnastöfum. Þar stendur skrifað, Hér hvílir Flekka. Næst verður fyrir Kálfatjarnarkirkja en hún var vígð 1893 og er stærsta sveitakirkja landsins. Hún er friðlýst. Kirkjan er opin almenningi frá 15. Júní – 15. ágúst alla daga frá 12:00-16:00.
Þar rétt hjá er hægt að hefja göngu og skoða Staðarborg sem er stór og sérkennileg fjárborg staðsett á hæð mitt á milli Reykjanesbrautar og gamla vegarins. Eina heimildin um Staðarborg er gömul þjóðsaga.
Vestar er að rísa sumarbústaðahverfi í gamla Breiðagerðishverfinu. Á tanganum þar norður af heitir vitinn því skemmtilega langa nafni, Atlagerðistangaviti. Næsta hverfi er Knarrarneshverfi, síðan Brunnastaðahverfi sem er þéttbýli gamalla bæja.
Brunnastaðaskóli er einn af elstu skólum landsins, byggður þar upp úr 1870. Á Brunnastöðum bjó um miðja 18. öld Hólmfastur Guðmundsson, fátækur sjómaður sem varð fyrir miklum órétti í viðskiptum sínum við dönsku einokunarkaupmennina og Halldór Laxness getur um í Íslandsklukkunni. Vogahverfið sem er næst, er þéttbýlasta og fjölmennasta hverfið í sveitarfélaginu og er byggt í landi gamla býlisins Stóru-Voga. Margar sögur eru til um Jón Daníelsson bónda þar og af honum er komin Waage ættin. Þar er ýmis konar þjónusta s.s. hótel Mótel Best , verslun, sundlaug og bensínstöð. Hverfið er við austurenda Voga-Stapans, en það er klettabjarg sem aðskilur Vogana frá Innri-Njarðvíkurhverfinu í Reykjanesbæ. Á Voga-Stapa var áður reimt og erum við vel minnt á það með grjótfígúrum sem hafa verið settar upp á Stapanum meðfram Reykjanesbrautinni.
Í Reykjanesbæ er Innri-Njarðvík elsta hverfið. Þar er falleg, steinhlaðin kirkja sem Ásbjörn Ólafsson, útvegsbóndi þar og hreppsstjóri lét byggja og var hún vígð 1886. Áður var þar höfuðbýlið Njarðvík, en húsið sem byggt var 1906 er nú hluti af Byggðasafni Reykjanesbæjar. Sama ættin hefur búið hér í yfir 300 ár og á staðurinn á sér langa og merka sögu
|
|
Í Innri-Njarðvík hefur verið endurreistur torfbær, þurrabúðin Stekkjarkot sem fyrst var búið í um 1857. Kotið er dæmigert heimili fjölskyldna sem lifðu á sjósókn á Suðurnesjum. Það er nú hluti af Byggðasafni Reykjanesbæjar og er opið almenningi á sumrin.
Í sumar var opnuð sýning í nýju sýningarhúsi um Íslending, víkingaskipið sem Gunnar Marel smíðaði og sigldi yfir Atlantshafið árið 2000. Hluti af sýningunni var gefinn til Reykjanesbæjar af Smithsonian Institute safninu í Bandaríkjunum sem er um ferðir Víkinga um norður Atlantshaf. Sýningin er opin árið um kring.
Í Ytri-Njarðvík er nýtískuleg kirkja vígð 1979. Hún þykir mjög hljómfögur og tekur 330 manns í sæti. Þar er hin fræga „Ljónagryfja“ þar sem körfuknattleiksliðin Keflavík og Njarðvík hafa oft háð æsispennandi úrslitaleiki. Í Ytri-Njarðvíkurhverfinu er Krossmói, ný verslunarmiðstöð Samkaups. Nafnið á götunni er dregið af gamla Krossinum, stórum bragga sem stóð hér áður og var reistur á stríðsárunum sem samkomuhús fyrir varnarliðsmenn.
Keflavík er fjölmennasta hverfið í Reykjanesbæ og er þar fjölbreytt þjónusta; gististaðir og tjaldstæði fyrir ferðamenn og úrval af matsölustöðum. Lögð hefur verið áhersla á af bæjaryfirvöldum að gera göngufólki hátt undir höfði. Mjög góðar gönguleiðir eru víða um bæinn og meðfram ströndinni er Strandleið 10 km löng. Auk Keflavíkurkirkju sem bráðum verður 100 ára gömul, vígð 1914, eru Fíladelfíukirkja og Kaþólsk kirkja í Keflavík. Við norðurenda bæjarins niður við smábátahöfnina í 
Gróf er
Menningarmiðstöð Reykjanesbæjar í Duushúsum. Þar er föst sýning, Bátasafn Gríms, 100 bátslíkön af ýmsum gerðum sem Grímur Karlsson, fyrrv. Skipstjóri úr Njarðvík hefur smíðað af mikilli snilld. Listasafn Reykjanesbæjar er með reglulegar listaverkasýningar í sýningarsal og er Byggðasafn Reykjanesbæjar með sýninguna „Völlurinn“ sem fjallar um Varnarliðið sem vinnustað Íslendinga. Í næsta nágreni eru skemmtilegir handverksstaðir, gler, kerti, handíðir og myndverk o.fl sem hæfa sem góðir minjagripir um ferðina á Suðurnesin. Í smábátahöfninni í Grófinni er oft skemmtileg stemning þegar bátarnir eru að koma inn með aflann. Þar við endann í Berginu hefur 
Skessan komið sér fyrir í einum helli. Gönguleið hefur verið lögð meðfram Berginu áleiðis út í Helguvík. Þar má njóta útsýnisins yfir Faxaflóann og ef heppni er með sjást stundum höfrungar eða stórhveli rétt fyrir utan.
Sveitarfélagið Garður er norður af Reykjanesbæ þar sem um 1500 manns búa. Fyrsti áhugaverði staðurinn er golfvöllurinn í Leiru. Hann er 18 holu og eru reglulega golfmót haldin þar. Á Stóra-Hólmi í Leiru bjó fyrsta landnámskonan á Suðurnesjum, Steinunn gamla. Fallegt er að líta yfir Faxaflóann hér og sjá allt Snæfellsnesið, enda er Garðskaginn vinsæll útivistarstaður náttúruunnenda. Þar eru gamli (1897) og nýji (1944) vitinn og hefur bæði vitavarðarhúsið og fjósið fengið nýtt hlutverk frá því sem upphaflega var. Handverksgallerý með prjónavörum og ýmis konar listmunum gert af heimafólki er í vitavarðarhúsinu en 
Byggðasafnið í Garði er í fjósinu sem hefur verið stækkað mjög myndarlega og sýnir nú sögulega muni úr sveitarfélaginu bæði til lands og sjávar. Aðalsýningargripirnir eru þó gamlar bátavélar, 60 talsins sem þúsundþjalasmiðurinn Guðni Ingimundarson hefur gert upp og látið þær allar virka, sumar verulega gamlar. Á efri hæðinni er veitingahús og gott útsýn yfir Faxaflóann af svölunum. Í gamla húsi vitavarðarins er nú handverkssýning og sala. Tjaldstæði er á Garðskaga.
Þegar ekið er til Sandgerðis frá Garði eftir gamla veginum, verður á vegi manns hægra megin undir girðingu góður kafli af Skagagarðinum sem sýnir hversu gífurlega mikið mannvirki hann hefur verið, en hann er talinn vera fornmannaverk og þjónaði sem varnargarður fyrir húsdýrum að þau kæmust ekki á kornakrana norðan við garðinn. Mun hafa verið 1,5 km langur og lá milli Kirkjubóls (nú í eyði) og Útskála sem er kirkjujörðin í dag.
Nafnið á sveitarfélaginu er dregið af þessum garði.
Sandgerði er næsti bær að skoða en þar eru hús frá því snemma á síðustu öld við höfnina, frá þeim tíma er Haraldur Böðvarsson frá Akranesi byrjaði útgerð sína þar. Stutt eru á góð fiskimið frá Sandgerði og er höfnin þar af leiðandi mjög vel notuð. Þar búa um 1700 manns sem flestir hafa viðurværi sitt af sjávarútveginum, en saga staðarins er samofinn honum.
Í Sandgerði er Botndýrarannsóknarstöðin, BIOICE. Í sama húsi er Fræðasetrið sem er náttúrugripasafn og sýningin um dr. Jean-Baptiste Charcot og leiðangra hans um höfin, en skip hans, Porquoi Pas fórst á Mýrunum í aftaka veðri árið 1935. Nýtt tjaldstæði er í Sandgerði í Gullá, svæði sem á árum áður var sólþurrkaður saltfiskur. Við hliðina á Fræðasetrinu er handverksmarkaður sem heitir Listatorg með úrval minjagripa og gjafavara. Einnig er þar veitingahús. Þegar keyrt er suður úr Sandgerði í syðri byggðina fer maður í gegnum gömlu hverfin, Fuglavík og Norðurkot, þar sem er mikið æðarvarp, Hvalsnes og Stafnes sem er syðst.
Á Hvalsnesi er falleg kirkja sem er byggð af sama steinsmiðnum og Njarðvíkurkirkja í Innri-Njarðvík frá 1887. Á árunum 1644 – 1651 þjónaði 
Hallgrímur Pétursson þessari sókn. Á þeim tíma samdi hann Allt eins og blómstrið eina. Legsteinn dóttur hans, Steinunnar fannst 1965, en talið er að hann hafi höggvið í sjálfur með hamri og meitli. Er steinninn í kirkjunni. Stafnes er lítið byggðahverfi sunnan við Hvalsnes. Þar er viti og bryggja þar sem stunduð er útgerð, þó í smáum stíl. Ef farið er aftur í tímann til 18. aldar var þarna mikil konungsútgerð, sennilega með mestu útgerðum á landinu á þeim tíma. Voru bændur skyldugir að róa á konungsskipunum sem voru flest tíæringar. Sunnar eru rústir af Básendum sem er gamall verslunarstaður, en Básenda tók af eina örlagaríka nótt í febrúar 1799 í aftaka veðri. Urðu þar mestu skemmdir í þessu fárviðri sem var síðan kallað Básendaflóðið.
Nú þarf ekki lengur að snúa við frá Stafnesi til að komast til Hafna, því að Ósabotnavegur hefur loks komist í gagnið og því hægt að aka suður til Hafna. Þessi leið var innan Girðingar í hartnær sextíu ár en nú gefst almenningi kostur á að skoða landslagið sem ekki er gróðursælt og mikil eyðumörk, en ýmislegt þó að skoða, svo sem Gálgakletta og Þórshöfn sem var skipalægi á miðöldum. Þá er ekið inn Djúpavog og Hafnir blasa við á hægri hönd en hraunin og lág fjöllin, Stapafellið, Þórðarfell, Súlur og Sandfell framundan. Djúpivogur endar í Ósabotnum sem er náttúruperla og mikil fuglaparadís.
Hafnir verða næst á vegi ferðamannsins. Hafnir eru í Reykjanesbæ eins og Njarðvík og Keflavík. Eins og í flestum þorpum hér skiptast Hafnirnar í hverfi en mest byggð er í Kirkjuvogshverfinu. Kirkjan þar var byggð 1861 af Dannebrogsmanninum Vilhjálmi Kristjáni Hákonarsyni sem var útvegsbóndi í Kirkjuvogi. Rétt hjá, nær sjónum stendur eyðibýlið Kotvogur þar sem Katlarnir bjuggu. Bæði Kirkjuvogur og Kotvogur voru mikil útgerðarbýli og á sínum tíma var mesti mannfjöldi á Suðurnesjum í Höfnum.
Sr. Jón Thorarensen var alinn upp í Höfnum hjá frænku sinni Hildi Thorarensen og Katli Ketilssyni, kallaður mið-Ketillinn. Margar sögur skrifaði Jón um lífið í Höfnum. Má þar nefna bækurnar Útnesjamenn og Litla skinnið. Einnig tók Jón saman þjóðsögur bæði af Suðurnesjunum og af landinu öllu í hefti sem kallað hefur verið Rauðskinna, mörg bindi.
Sunnar er Merkineshverfið. Þar voru fædd og uppalin söngsystkinin góðu Ellý og Vilhjálmur Vilhjálmsbörn. Faðir þeirra sem var mikil refaskytta og sjómaður kallaði sig alltaf Hinrik í Merkinesi. Þegar Villi Vill kynnti sig sagði hann: Ég heiti Vilhjálmur Vilhjálmsson, sonur hans Hinriks í Merkinesi.
Síðasta hverfið í byggð er Kalmanstjarnarhverfið. Húsið á Kalmanstjörn er nú horfið en Junkaragerði stendur enn og þar er búið. Þjóðsögur fara af Junkaragerði þar sem sagt er frá ungum þýskum sjómönnum sem íslenskir karlmenn fóru illa með sökum þess hve vel þeim gekk að ná athygli kvenfólks.
Nú eru í eyði hinar eiginlegu Hafnir, en í gamla daga var talað um að fara suður í Hafnir. Þá var átt við Kirkjuhöfn og Sandhöfn. Það voru bæir sem stóðu nyrst á Hafnaberginu ásamt fleiri bæjum. Sjást einungis grænar torfur sem minna á mannabyggð þar, rétt sunnan við laxfiskeldið Stofnfisk sem þar stendur.
Við veginn t.v. frá fiskeldinu er vörðuð og stikuð gömul þjóðleið sem af sumum er kölluð Prestastígur en hún liggur til Grindavíkur og endar við Húsatóttir þar sem nú er spilað golf. Leiðin er 14 km og getur tekið allt að 4,5 - 5 tíma að ganga en er samt létt.
Nú er komið á Hafnasand. Var á árum áður þar oft sandfok sem fór illa með jarðir bænda . Eftir að landgræðsla hófst þar um 1939 með melgresi hefur annar viðkvæmari gróður komið í kjölfarið og sandfok er nánast hætt. Hér er hægt að njóta fuglalífsins á Hafnabergi og ganga varðaða leið niður að bjarginu. Þar er talið búi að jafnaði um 6000 pör af öllum gerðum íslenskra sjófugla. Tekur gangan þangað u.þ.b. 45 mín. og er létt að ganga stíginn.
Á Reykjanestá er einstakt náttúrufyrirbæri á heimsmælikvarða. Þar
er hægt að sjá hvar neðansjávarhryggur kemur á land,
Reykjaneshryggur/Atlantshafshryggur. Aðeins á einum öðrum stað á jörðinni
er hægt að sjá svona fyrirbæri sem er í Afríku.
Valbjargagjá sem er yst á Reykjanestánni er einmitt hluti af Reykjaneshryggnum
sem er þarna kominn á land. Hryggurinn er mörk svokallaðs Evrasíufleka og Ameríkufleka sem eru hluti af jarðskorpunni. Eðli flekanna er að reka frá hvorum öðrum hægt og bítandi, að meðaltali 2 cm á ári á Íslandi. Þetta útskýrir hvers
vegna á Íslandi eru oft jarðskjálftar og eldgos. Hryggurinn er hluti af
virka gosbeltinu sem liggur frá Reykjanesi austur undir Langjökul. Þaðan austur undir
Vatnajökul og í norður í Öxarfjörð. Sprungurnar sem eru á Reykjanesi víða
eru með stefnuna SV-NA eins og stefna hryggjarins er.
Til að skilja betur hvað er hér á seyði hefur verið sett brú yfir eina sprungu sem liggur eftir sunnanverðum Langhól, Brúin milli heimsálfa. Hún er stutt frá veginum og er upplýsingaskilti um Reykjaneshrygginn við hana.
Eldey sést á sjóndeildarhringnum og eftir veðri og birtu gæti hún virst vera stærðarinnar borgarísjaki eða stórt gámaskip að nálgast landið. Hún er ca. 14 km frá landi í SV. Á sumrin er Eldey allt að því hvít af fugladriti en hún er þakin fuglum bæði ofan á henni og í hliðunum. Enda kölluðu breskir sjómenn hana, Meal sack, á árum áður. Eyjan er 77 m há og 0,03 km2 að ummáli. Eldey er hluti úr mun stærri eyju sem varð til við eldgos á Reykjaneshryggnum á 12.öld en sjórinn hefur smátt og smátt skafið utan af henni. Hér er ein af stærstu súlubyggðum í heiminum, að jafnaði eru þarna 16 þús. pör af súlu. Aðrar sjófuglategundir eru og í eyjunni og eru það helst langvía, álka, rita og stuttnefja.
Gunnuhver. Rétt austan við Reykjanesvita er mikið jarðhitasvæði, eitt af mörgum á Reykjanesi. Gunnuhver er þekktasti hverinn þar en hann mun draga nafn sitt af Guðrúnu nokkurri sem gekk aftur og olli miklum usla á svæðinu þar til að Eiríkur Magnússon, prestur í Vogsósum, tókst að koma draugnum fyrir með því að senda hann í hverinn.
Á Reykjanesi á Valahnúk, var reistur fyrsti ljósviti á Íslandi
fyrir sjómenn árið 1878. Eftir nokkur kom í ljós að undirstaða vitans
á Valahnúk var mjög veik því bæði eftir jarðskjálfta og ágangs sjávar
á klettinn komu sprungur í jarðveginn sem eyðilögðu vitann. Ekki þótti því
öruggt að hafa vitann lengur á þeim stað. Var ákveðið að byggja nýjan
vita á Bæjarfellinu sem var tilbúinn 1909 og gamli vitinn var því eyðilagður. Undirstöður gamla vitans voru færðar niður fyrir nokkrum árum og liggur
nú steinahrúgan við hliðina á litla lagerhúsinu við rætur Valahnúks. Tótt sem er upp á Valahnúk, er frá stríðsárunum og var varðstöð á vegum hersins.
Back
